Wartości polskiej przyrody
Korytarze ekologiczne
Korytarze migracyjne dużych zwierząt na obszarze Polski
Korytarze migracyjne dużych zwierząt na obszarze Polski, opr. na podst. Bereszyński A., Kepel A. (red.) 2004. Ssaki. Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 - podręcznik metodyczny.
Ponad tysiąc lat temu większą część polskiej przyrody stanowiły puszcze i nadrzeczne bagna. W miarę rozwoju rolnictwa, wzrostu liczby ludności, przybywania miast, gęstnienia sieci dróg, w końcu uprzemysłowienia i urbanizacji, poważnie zmalał obszar lasów, a bagna niemal zupełnie znikły. Rośliny i zwierzęta mające swe siedliska w warunkach pierwotnej przyrody zostały zmuszone dożycia na oddzielonych od siebie i kurczących się obszarach. Niegdyś osobniki gatunków zasiedlających rozległe tereny mogły się spotykać na przestrzeni tysięcy kilometrów, dzisiaj oddzielane są stwarzanymi przez człowieka, nieprzekraczalnymi barierami.

Dla procesu jego ewolucji, dla wykształcania się i utrzymania odpowiednich przystosowań do środowiska, umożliwiających przeżycie i rozwój szczególnie ważne są odpowiednio częste kontakty osobników tego samego gatunku. Podzielenie wielkiej populacji na małe osobno żyjące, nie mające możliwości spotkania się grupy, zmniejsza szanse ich przeżycia w zmieniającym się środowisku. Brak możliwości wymiany genów, która następuje w procesie rozmnażania, prowadzi do wymierania populacji i gatunków.

Niektóre gatunki, zwłaszcza większe zwierzęta drapieżne potrzebują do życia ogromnego rewiru łowieckiego, a im mniej w tym rewirze jest możliwej do odszukania i schwytania zdobyczy, tym jego obszar musi być większy. Dlatego w Polsce tak mało jest rysi (około 200), bo nie ma u nas na tyle dużych obszarów leśnych, by mogło utrzymać się więcej tych tajemniczych kotów. Jeden samiec rysia potrzebuje do 350 km2 lasu a samica do 150 km2.

Dzięki badaniom ptaków leśnych zauważono, że każda para lęgowa musi mieć do dyspozycji kawałek lasu o odpowiedniej powierzchni. W izolowanym fragmencie lasu o powierzchni mniejszej niż wymagana przez ten gatunek, para już się nie osiedli, bo nie jest w stanie znaleźć w nim dostatecznej ilości pokarmu dla młodych i wystarczającej liczby bezpiecznych kryjówek. To samo dotyczy także leśnych gatunków nietoperzy.

Żeby poprawić sytuację roślin i zwierząt odciętych od świata na niewielkich obszarach właściwych im siedlisk, można łączyć te oddzielone od siebie szosami i polami "wyspy" korytarzami ekologicznymi.
W Polsce ponad 6000 "kompleksów leśnych" ma powierzchnię 5 hektarów lub mniejszą. Są one zbyt małe, by utrzymać większość typowo leśnych gatunków zwierząt, więc pozostają „niezamieszkałe”. Korzystają z nich nieliczne leśne gatunki, którym wystarcza tak mały obszar, lub te, które są w stanie objąć swym terytorium klika takich lasków sąsiadujących ze sobą.

Żeby poprawić sytuację roślin i zwierząt "odciętych od świata" na takich małych "wyspach" właściwych im siedlisk, można łączyć te oddzielone od siebie szosami i polami "wyspy" lasów, bagien i innych siedlisk korytarzami ekologicznymi.

Korytarz ekologiczny to ciąg miejsc zajętych przez siedliska mniej zmienione przez ludzką gospodarkę, wystarczająco zasobne w różnorodne gatunki, które zapewniają warunki do bezpiecznego rozprzestrzeniania się osobników. Mimo istnienia wielu "przerw" w zasięgu gatunków, korytarz czyni te „przerwy” możliwymi do pokonania przez liczne osobniki. A to pozwala na kontakt między różnymi populacjami, umożliwia w miarę bezpieczna wędrówkę zwierzętom, a roślinom daje możliwość rozsiewania się i przenoszenia pyłku na sąsiednie tereny zajęte przez ten sam gatunek.

Ważnym aspektem korytarzy ekologicznych jest zapewnienie zwierzętom możliwości odbywania wędrówek. Regularne i dalekie wędrówki odbywają liczne ptaki, wiele ryb, nietoperzy i niektóre owady. Duże ssaki również wędrują na duże odległości, poszukując miejsc obfitujących w pokarm i nadających się do zasiedlenia – do najaktywniejszych i najwytrwalszych wędrowców w tej grupie należy wilk.

Korytarze wędrówkowe dużych ssaków ciągną się ze wschodu na zachód, w dużej części wzdłuż dolin rzecznych i większych kompleksów leśnych. By zwierzęta mogły nimi wędrować potrzebna jest jak największa ciągłość odpowiednio zasobnych w pokarm lasów wzdłuż od wieków używanych tras migracji. Bardzo ważne jest też by nie przegradzać ich niebezpiecznymi i często niemożliwymi do przekroczenia barierami w postaci szerokich i ruchliwych dróg. Pod takimi szosami i autostradami w odpowiednio wyznaczonych miejscach powinny być skonstruowane przejścia, którymi bez obaw mogłyby przechodzić także duże zwierzęta.

Aby ochronić szlaki wędrówek ptaków należy utrzymać pasmo lasów wzdłuż wybrzeża Bałtyku, lasy i pasy krzewiastych zarośli oraz naturalne brzegi wód w dolinach dużych rzek, a na terenie całego kraju wszelkie zbiorniki wodne zwłaszcza te, które mają płaskie, muliste brzegi.

Ochrona przyrody w sieci Natura 2000 w swym założeniu ma takie wybieranie i kształtowanie obszarów chronionych, by stykały się one ze sobą lub blisko sąsiadowały w sposób umożliwiający, zwłaszcza gatunkom podlegającym ochronie, możliwość wędrówek, rozprzestrzeniania się i swobodnej wymiany genów.
Tomasz Cofta