Przez tysiące lat ludzie poznawali przyrodę, ale do dziś nawet podstawowa wiedza o niej nie jest pełna. Naukowcy poznali i opisali mniej niż 2 miliony gatunków - żyjących obecnie i wymarłych dawno temu. A na Ziemi żyje teraz przypuszczalnie około 10 milionów (a może nawet 50 milionów) gatunków istot żywych, więc co najmniej 80% z nich nie ma nawet nazwy! Owe idące w miliony liczby dają nam wyobrażenie o różnorodności biologicznej - mnogości i rozmaitości form, jakie może przybierać ożywiona materia.

Przybieranie mnóstwa różnorodnych form, to przystosowanie całej przyrody do zmienności czynników środowiska. Dzięki swej różnorodności przyroda może przetrwać zmiany środowiska (zachodzące przede wszystkim z powodu zmian ilości energii docierającej ze Słońca na Ziemię). Z nastaniem zmiany część osobników, gatunków i ekosystemów ginie. Ale ponieważ osobniki, gatunki i ekosystemy są wystarczająco zróżnicowane, przynajmniej niektóre z nich maja cechy, dzięki którym są zdolne do przetrwania zmian i przekazania następnym pokoleniom tych cech umożliwiających powstawanie i trwanie kolejnych osobników, gatunków i ekosystemów. W procesie ewolucji przyroda wciąż wytwarza różnorodność i ją podtrzymuje – ciągle kształtują się nowe gatunki, które jak najdokładniej, ale na bardzo różne sposoby, przystosowane do aktualnie panujących warunków środowiska, a jednocześnie wciąż powstają osobniki o nowych cechach i nowych kombinacjach cech, które zwiększają prawdopodobieństwo przetrwania gatunku w wypadku następnej zmiany w środowisku.

Różnorodność biologiczna (zwana też bioróżnorodnością) jest szczególną wartością całej żywej przyrody – można ją określić jako:
• wszystkie formy istnienia żywej materii,
• wszystkie stworzenia wraz ze wszystkimi ich niepowtarzalnymi cechami i przystosowaniami oraz wszystkimi oddziaływaniami zachodzącymi pomiędzy nimi.

Informacja o różnorodności istot żywych zapisana jest we wszystkich genach (a ściślej – we wszystkich wariantach genów), które można znaleźć we wszystkich żywych komórkach wszystkich gatunków.

Zagrożenia dla różnorodności biologicznej

Wymieranie gatunków jest procesem naturalnym, do którego dochodzi na skutek nieustannych zmian zachodzących w środowisku i dotyczy każdego gatunku. Jednak obecnie człowiek tak szybko i na tak wielką skalę przekształca środowisko przyrodnicze, że tempo wymierania gatunków przybiera katastrofalne tempo.

Wyliczono, że jeśli wycinanie lasów na całym świecie będzie wzrastać w dotychczasowym tempie to w ciągu najbliższych trzydziestu lat rocznie ginąć będzie bezpowrotnie od 50 000 do 100 000 gatunków roślin i zwierząt – czyli dziennie więcej niż 137 i co najmniej 8 gatunków na godzinę! Jeśli efekty globalnego ocieplania się klimatu nasilą się, w najbliższych dziesięcioleciach rozpocznie się wymieranie wielu organizmów morskich. Katastrofa o takiej skali nie zdarzyła się od końca ery dinozaurów, czyli przez ostatnie 65 milionów lat. A przyczyną tak gwałtownego wymierania jest przede wszystkim gospodarcza działalność człowieka. Wśród wymierających przeważają gatunki z najliczniejszych grup systematycznych (np. owady, drobne rośliny) zamieszkujące strefę tropikalną i charakteryzujące się niewielkimi zasięgami występowania.

Co powoduje tak błyskawiczne znikanie gatunków?

Najważniejszą przyczyną jest utrata siedlisk, czyli niszczenie przez człowieka warunków do życia odpowiednich dla tych gatunków. Ludzie zagarniają coraz więcej terenów, przekształcają środowisko przyrodnicze w swoje środowisko cywilizacyjne. W tak zmienionych warunkach wiele gatunków nie potrafi żyć – ani ukryć się, ani znaleźć pokarmu, ani rozmnażać się - więc ginie. Wymarcie z powodu utraty siedliska dotyczy aż ponad połowy gatunków, które giną obecnie.

Na drugim miejscu wśród przyczyn wymierania jest wprowadzanie przez człowieka gatunków pochodzących z innych rejonów geograficznych – wypierają one gatunki rodzime na drodze konkurencji lub po prostu je zjadają. Szczególnie wyraźne tego przykłady widać na oceanicznych wyspach i w Australii, gdzie sprowadzone przez człowieka zwierzęta: kozy, owce, króliki, szczury, psy i koty szybko opanowały środowisko wyjadając pożywienie rodzimym gatunkom lub powodując spustoszenia wśród nieprzystosowanych do obrony przed drapieżnikami miejscowych zwierząt. Także wprowadzanie obcych gatunków roślin wielokrotnie wywoływało duże zmiany w różnych ekosystemach przez wypieranie rodzimych roślin. Takie same problemy mogą wywołać organizmy modyfikowane genetycznie.

Dopiero trzecie miejsce na liście przyczyn wymierania gatunków zajmuje bezpośrednie zabijanie osobników – czyli przede wszystkim rybołówstwo, kłusownictwo, myślistwo oraz wycinanie drzew, które nie są uprawiane a jedynie rosną w naturalnych lasach (przede wszystkim tropikalnych).

Najbardziej zagrożone są gatunki o małych zasięgach

Najlepiej poznanym przykładem gatunków o naturalnie małych zasięgach są ptaki. Ponad 1/4 wszystkich gatunków ptaków (2623 z ok. 7100 gatunków) ma małe zasięgi, czyli zamieszkuje na obszarach mniejszych niż 50 000 km2 – to jest mniej więcej tyle, co powierzchnia jednego województwa. Wśród gatunków o małym zasięgu znajduje się 816 gatunków zagrożonych wymarciem, co stanowi 74% wszystkich gatunków, które zagrożone są wymarciem. Większość (80%) z 62 gatunków ptaków, które wymarły w przeciągu ostatnich 200 lat też miała małe zasięgi.

Zdecydowana większość gatunków ptaków o małych zasięgach to gatunki leśne występujące w strefie tropikalnej. Wiele z nich zamieszkuje te same obszary. Przez to całe zasięgi 20% wszystkich ptasich gatunków mieszczą się na zaledwie 1% powierzchni lądów. Wniosek z takich wyliczeń jest prosty – jeżeli człowiek zmieni przyrodę na tej 1/100 powierzchni lądu to pozbawi siedlisk i doprowadzi do wymarcia 1/5 gatunków ptaków żyjących na Ziemi. Ale można wysnuć też wniosek optymistyczny – wystarczy zachować naturalne siedliska na tym jednym procencie lądów aby 20% gatunków ptaków mogło żyć nadal.

Ta sama reguła dotyczy też innych grup zwierząt oraz roślin, dlatego najwięcej gatunków roślin i zwierząt zagrożonych wymarciem to gatunki o małych zasięgach występujące w lasach tropikalnych.
Różnorodność biologiczna – skarb ludzkości

Gdy dowiadujemy się coraz więcej o żywej przyrodzie i jej działaniu, odkrywamy, że każdy z jej składników i mechanizmów ma jakieś znaczenie dla naszego istnienia, rozwoju, zdrowia lub choćby wygody. Na przykład gatunki takie jak ryż, pszenica, owca lub drożdże są niezbędne w gospodarce człowieka od wielu tysięcy lat po dziś dzień. Ale inne gatunki dopiero w przyszłości mogą okazać się równie ważne dla człowieka. Na przykład pleśń pędzlak zapewne przez wiele milionów lat produkowała penicylinę, którą człowiek odkrył i potrafił zastosować w medycynie dopiero kilkadziesiąt lat temu.

Wiele gatunków roślin i zwierząt także bakterii i grzybów wydaje się bezużyteczne i zbędne, bo nie dostrzegamy możliwości uzyskania z nich korzyści. Po prostu nikt ich nie zbadał albo jeszcze nie znamy możliwości zastosowania już znanych ich właściwości. Zależy nam na tanich, nieszkodliwych dla nas technologiach – są one zakodowane w genach milionów gatunków żyjących na Ziemi. Z biegiem czasu pojawiać się będą nowe potrzeby i pomysły na nowe zastosowania dla wytwarzanych przez przyrodę produktów. Dlatego bezmyślne niszczenie „niepotrzebnych” i nieznanych gatunków od mikroskopijnych bakterii i grzybów po olbrzymie drzewa jest działaniem na własną szkodę, a tym bardziej na szkodę przyszłych pokoleń. Albowiem niszcząc jakiś gatunek bezpowrotnie niszczymy geny będące informacją o sposobie wytwarzania jakiejś substancji, która mogłaby okazać się bardzo użyteczna w życiu człowieka.

Ochrona różnorodności biologicznej

Od lat dziewięćdziesiątych 20. wieku rozumiemy, że ważne jest zachowanie różnorodności biologicznej we wszystkich ekosystemach. Różnorodność trzeba chronić po to, by:

• podtrzymać mechanizmy działania żywej przyrody,
• zachować jej zdolność do przetrwania zmian środowiska,
• nie tracić tych wartości, których jeszcze nie umiemy odkryć i wykorzystać, a które mogą być podstawą rozwoju i gwarancją przeżycia przyszłych ludzkich pokoleń.

Ochrona różnorodności biologicznej wpisana została do międzynarodowych konwencji o ochronie przyrody, ustaw i programów rozwoju wspólnot międzynarodowych (np. Unii Europejskiej) i poszczególnych państw. Przede wszystkim rolnictwo i leśnictwo mają chronić różnorodność biologiczną

W Europie, gdzie rolnictwo i plantacje drzew (czyli sadzone i wycinane dla drewna lasy gospodarcze) zajęły miejsce prawie wszystkich naturalnych układów przyrodniczych, nie ma innego sposobu na utrzymanie zasobów przyrody, jak przez zachowanie różnorodności biologicznej na obszarach stale objętych gospodarką człowieka.

Nowoczesne rolnictwo oprócz wytwarzania zdrowej żywności powinno celowo utrzymywać różnorodność biologiczną. Nie jest to zadanie nowe, bo spełniali je rolnicy przez cały czas istnienia rolnictwa. Dopiero w 19. i 20. wieku wielkoobszarowe monokultury, nadmierna chemizacja i ciężkie maszyny zrujnowały ekosystem.

Do podstawowych zadań nowoczesnego rolnictwa i leśnictwa należy także utrzymywanie przy życiu wielu różnorodnych układów przyrodniczych ze wszystkimi właściwymi im gatunkami. A społeczeństwa, dla których dobra (przeżycia, zdrowia, poprawy standardu życia) takie działanie jest podejmowane powinno odpowiednio wynagradzać pracę rolników i leśników w tej dziedzinie. Unia Europejska już realizuje programy dopłat (programy rolnośrodowiskowe <agrienvironmental schemes>) za utrzymywanie w gospodarstwach rolnych szczególnie wartościowych, utrzymujących różnorodność biologiczną ekosystemów (np. podmokłych łąk, górskich zbiorowisk roślinnych).

Utrzymywanie różnorodności biologicznej przez rolnictwo i leśnictwo, chroniąc całe działające układy przyrodnicze, chroni zarazem zagrożone gatunki roślin i zwierząt (np. owadów, ptaków, nietoperzy) oraz   jednocześnie polepsza warunki:

• produkcji zdrowej żywności,
• otrzymywania czystej wody pitnej,
• zabezpieczenia przed powodziami,
• wypoczynku i rekreacji dla ludzi ze środowisk miejskich.

Różnorodność biologiczna w Polsce

W Polsce żyje około 72-75 tysięcy gatunków. Mikroorganizmów i grzybowców jest razem ponad 39 tysięcy gatunków. Roślin naczyniowych jest około 2750 gatunków i podgatunków. Zwierzęta to 33-45 tysięcy gatunków. Naukowcy wyróżnili w Polsce 360 rodzajów ekosystemów i 485 zespołów roślinnych.

Liczba gatunków zarejestrowanych na obszarze Polski
(wg Andrzejewski, Weigle red. 1991 "Polskie studium różnorodności biologicznej")